آوردند و كفشدارها صدها نوع كفشهاى گوناگون را در جعبه‌هاى مخصوصى قرار مىدادند و با علامت و نمره‌اى كه به صاحب كفش مىدادند ، هنگام خروج ، بيدرنگ مىتوانستند هر كفشى را به صاحب آن مسترد دارند . اندكى دور از مسجد ، دكان سلمانى قرار داشت و در مجاورت آن مغازهء عطرفروشى بود كه گلاب و ساير عطريات را در اختيار مشتريان مىگذاشتند . در مساجد بزرگ ، نظير مسجد بغداد و مكه ، دو تن خدمتكار در حالىكه پرچمى در دست داشتند ، از پى واعظ راه مىافتادند و چماقدارى حركت او را اعلام مىكرد . وعاظ و ائمهء جماعت كه از گردانندگان مؤثر دستگاه مذهبى بودند ، و خدام و مؤذنها و قرآن‌خوانها با دقت تمام انتخاب مىشدند . اين قبيل اشخاص نبايد چندان جوان و خوشگل و زيبا باشند ؛ چه از اين جماعت انتظار داشتند كه باقيافه‌اى وزين و سنگين ، وظايف خود را انجام دهند و از هر عمل زننده و بدعت‌آميزى خوددارى كنند . در مساجد ، گاه « سخنرانيهاى با ارزشى ايراد مىشد . ابن جبير ، سياح اسپانيولى كه از مدرسهء نظاميهء بغداد ديدن كرده است ، احساسات خود را چنين توصيف مىكند : قرآن‌خوانها با نظم روى نيمكتها نشسته و با صداى موزون و بلند ، به قرائت قرآن مشغول بودند كه امام رضى الدين قزوينى بالاى منبر رفت و با دانش فراوان ، بطرزى جالب ، سخنرانى نمود بطوريكه من غرق حيرت شده و زبان به تحسين وى گشودم . پس از پايان وعظ ، عده‌اى از مردم ، مسائلى را روى اوراق نوشته بودند به امام تسليم كردند و وى پس از قرائت ، پاسخ آنها را با قدرت ، بيان مىكرد . سپس ، چون پاسى از شب گذشته بود ، امام از منبر پايين آمد و خلق عظيمى به راه افتادند ، و در ميان كسانى كه در مسجد بودند ، عده‌اى در حالىكه به گناهان خود اقرار مىكردند ، بشدت مىگريستند و آمرزش مىطلبيدند . يك‌بار ديگر ، ابن جبير از مسجد استاد جمال الدين الجوزى ديدن مىكند و مىگويد : در اينجا اين استاد عاليقدر كه شهرت او تا چين و اسپانيا نيز رسيده است ، شنبه‌ها با قدرت اعجاب‌انگيزى سخنرانى مىكند . » « 1 » بطورى كه از كتاب البلدان يعقوبى برمىآيد ، « شهر بغداد در عهد خلفاى عباسى داراى 6 هزار كوچه و گذرگاه ، سى هزار مسجد و ده هزار حمام بود . وجود ديوانها و سازمانهاى دولتى و فعاليتهاى وسيع اقتصادى و تجارى ، رشد زندگى شهرى ( بورژوازى خاص شرقى ) را در آن دوران نشان مىدهد . » « 2 » فعاليتهاى گوناگون اقتصادى در ايران و كشورهاى اسلامى كاروانسراها : در دورهء قرون وسطى ، « عبور و مرور در خيابانهاى شهر پياده يا بوسيلهء الاغ و قاطر صورت مىگرفت ، و اين حيوانات را بطرزى دلنشين زين و يراق مىكردند و به زنگوله ، خرمهره ، و انواع منگوله‌هاى ابريشمى مىآراستند . متمولين هريك مستقلا حيوانى در سرطويلهء خود مىبستند ، ولى مردم عادى اين حيوانات را براى انجام فعاليتهاى روزانه يا شركت در مسابقه‌ها كرايه مىكردند . در بغداد ، در محلهء باب الكرخ ، و در قاهرهء قديم ، در محلهء دار الحرم ، فروش چهارپايان صورت مىگرفت . كرايهء حيوانات در حدود دو قيراط ( دو

--> ( 1 ) . زندگى مسلمانان در قرون وسطا ، پيشين . ص 21 - 14 ( به اختصار ) . ( 2 ) . ر ك : البلدان ، پيشين . ص 22 .